SERMAYE PİYASASI HUKUKUNDA MANİPÜLASYON SUÇLARI

A. GİRİŞ

Sermaye Piyasasına ilişkin ilk yapılanmalar 1981 yılında yürürlüğe giren 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ve bu kanunla kurulan Sermaye Piyasası Kurulu ile olmuştur. Kurulun amaçları; tasarrufların menkul kıymetlere yatırılarak halkın iktisadi kalkınmaya etkin ve yaygın bir şekilde katılmasını sağlamak ve sermaye piyasasının güven, açıklık ve kararlılık içinde çalışmasını, tasarruf sahiplerinin hak ve yararlarının korunmasını düzenlemek ve denetlemektir.

Öte yandan 2499 sayılı Kanunun mülga olmasıyla 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu yürürlüğe girmiştir. Kanun’un temel felsefesi; piyasanın güvenilir, şeffaf ve rekabetçi bir ortamda işlemesini sağlamak ve yatırımcıların haklarını korumaktır. Bu ekosistemi korumak amacıyla, piyasa bozucu eylemler sadece idari yaptırımlarla bırakılmamış, Türk Ceza Kanunu’ndan bağımsız özel suç tipleri olarak düzenlenmiştir.

B. PİYASA DOLANDIRICILIĞI/ MANİPÜLASYON SUÇU

Piyasa dolandırıcılığı suçu Sermaye Piyasası Kanununun 107. maddesinde düzenlenmektedir. Kamuoyunda bilinen adıyla manipülasyon, piyasa aktörlerini yanıltarak suni fiyat oluşumuna sebebiyet vermektir. Kanun koyucu bu suçu işleniş biçimine göre ikiye ayırmıştır;

MADDE 107 – (1) Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin olarak yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım veya satım yapanlar, emir verenler, emir iptal edenler, emir değiştirenler veya hesap hareketleri gerçekleştirenler üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar. Ancak, bu suçtan dolayı verilecek olan adli para cezasının miktarı, suçun işlenmesi ile elde edilen menfaatten az olamaz.

(2) (Değişik: 27/3/2015-6637/11 md.) Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi veren, söylenti çıkaran, haber veren, yorum yapan veya rapor hazırlayan ya da bunları yayan ve bu suretle menfaat sağlayanlar üç yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılırlar.

1) İşleme Dayalı Piyasa Dolandırıcılığı: Hükmün ilk fıkrasında belirtilen icrai hareketlerle işlenebilen, seçimlik hareketli bir suç tipi olup piyasa için daha fazla tehlike arz etmektedir. Suçun oluşması için “yanlış ve yanıltıcı izlenim” yaratma kastı bulunmalıdır. Aynı IP adresinden farklı hesaplar üzerinden emir iletimi, bir grubun piyasa hacmini yüksek oranda domine etmesi gibi teknik kriterler esas alınır.

Yargıtay, 19. Ceza Dairesi, E. 2018/7815, K. 2019/4066, T. 11.02.2019: "İşleme dayalı manipülasyon suçunun en önemli göstergesinin mülkiyette değişiklik yaratmayan, kendinden kendine/karşılıklı işlemler olduğu, bu işlemlerin yapılma amacının, yatırımcı grubunun aracı kurumlara ödenecek komisyon masrafına katlanmayı göze alarak aslında zarar ediyormuş gibi gösterip piyasayı etkilemek olduğu değerlendirilmektedir. Öte yandan bu amaçla yapılan karşılıklı işlemlerin farklı hesaplardan yapılması durumunda birbirinden haberdar olmayan diğer yatırımcıların aslında gerçekte aktif olmayan bir arz talep piyasası olduğunu anlamaları da engellenebilmektedir.

İşleme dayalı manipülasyon suçunun önemli bir diğer göstergesi ise aralarında birlikte hareket etme iradesi olan yatırımcı grubunun yaptığı fiyat yükseltici alım işlemlerinin, bu grubun hakim olduğu piyasadaki hisse senedi fiyatını bir üst seviyeye taşıyıp taşımadığı veya fiyat oluşumuna etkisi olup olmadığıdır."

Bu suç tipi için 3 yıldan 5 yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası verileceği, ancak bu suçtan dolayı verilecek olan adli para cezasının miktarının suçun işlenmesi ile elde edilen menfaatten az olamayacağı da hükme bağlanmıştır. Yargıtay kararlarında da verilecek adli para cezasının belirlenmesinde, failin elde ettiği menfaatin miktarının önemli bir rol oynadığı vurgulanmıştır.

2) Bilgiye Dayalı Piyasa Dolandırıcılığı: Maddede geçen “bilgi” kavramını “finansal bilgi” olarak düşünmek gerekmektedir. Yine manevi unsuru kast olan bu suç tipinde işleme dayalı piyasa dolandırıcılığından farklı olarak menfaat elde edilmesi suçun sübuta ermesi için koşul olarak aranmıştır. Burada fail, işlem yapmaktan ziyade yanıltıcı beyanlarla piyasayı etkiler. Yalan haber yaymak, yanlış rapor hazırlamak gibi şekillerde görünebilir.

Örnek olarak Yargıtay, 19. Ceza Dairesi, E. 2016/108, K. 2017/37, T. 09.01.2017 kararında şirketin işlettiği bir alışveriş merkezindeki dükkanların boş olmasına rağmen doluymuş gibi gösterilerek kira gelirlerinin yüksek beyan edilmesi, yatırımcıyı yanıltmaya yönelik bir eylem olarak kabul edilmiştir.

C. İŞLEME DAYALI VE BİLGİYE DAYALI MANİPÜLASYON SUÇLARININ FARKLARI

İşleme dayalı manipülasyon suçunda temel araç işlemler ve emirlerken; bilgiye dayalı manipülasyon suçundaki araçlar bilgi ve haberdir. İşleme dayalı türde "yapay bir piyasa hacmi" üzerinden ilerlenir; bilgiye dayalı türdeyse yatırımcının "karar verme iradesi" sakatlanır. İşleme dayalı suçta borsa verileri ve hesap hareketleri ön planda tutulurken bilgiye dayalı suçta yayımlanan metinlerin doğruluğu ve bu bilgilerin fiyat üzerindeki etkisi incelenmektedir.

D. ÖZEL SORUŞTURMA USULÜ

Sermaye piyasası suçları, genel suçlardan farklı bir usule tabidir. Bu suçların takibi re'sen yapılmaz. Soruşturma başlatılabilmesi için Sermaye Piyasası Kurulu'nun (SPK) tarafından yazılı başvuruda bulunulması şartı kanunun 115. Maddesinde hüküm altına alınmıştır.  Yine Kanun’un 108. Maddesinde bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığı sayılmayan haller düzenlenmiştir.

E. SONUÇ

Manipülasyon olarak bilinen piyasa dolandırıcılığı suçu AB Direktifi dikkate alınarak Sermaye Piyasası Kanununun 107. maddesinde düzenlenmiştir. Bu suç tipi için etkin pişmanlık hükümleri de öngörülerek suçla elde edilen menfaatlerin ekonomiye kazandırılması amaçlanmıştır. Bu şekilde failler, elde ettikleri menfaatleri Hazineye ödeyerek ceza indiriminden yararlanabilmektedir.

Sermaye piyasası hukukunda önemli bir yer arz eden bu suç tipi için hem Kanunda adli para ve hapis cezaları öngörülmüş hem de idari otorite olarak Sermaye Piyasası Kurulu idari yaptırımlara tabi tutmuştur. Buna ek olarak manipülasyon işlemlerine bilerek yardımcı olan veya denetim görevini ihmal eden aracı kurum çalışanları ve kurumlar hakkında da idari para cezaları uygulanabildiği görülmektedir.

Tüm bu yaptırımların amacıysa piyasaları şeffaf ve adil hale getirmektir.

Saygılarımızla,